Spis treści:
- Najważniejsze wyzwania w OPS-ach
- Paragraf 211 – świadczenia uzależnione od kryterium dochodowego
- Paragraf 203 – świadczenia pieniężne niezaliczone do § 2011
- Paragraf 215 – świadczenia w naturze
- Paragraf 217 – fundusz alimentacyjny po stronie wydatków i dochodów
- Pomoc materialna dla uczniów – § 213 czy § 214?
- Zupełnie nowe przesłanki kwalifikacyjne
Nowa klasyfikacja budżetowa wymaga indywidualnej oceny każdego świadczenia pod kątem jego podstawy prawnej, charakteru ekonomicznego czy sposobu realizacji. Prawidłowe zaplanowanie wydatków powinno uwzględniać zarówno treść objaśnień do klasyfikacji budżetowej, jak i przepisy ustaw regulujących przyznawanie poszczególnych świadczeń.
Od 1 stycznia 2027 r. ośrodki pomocy społecznej (dalej: OPS-y) będą stosowały nową klasyfikację budżetową w ramach planowania, ewidencji i sprawozdawczości w zakresie dochodów i wydatków budżetowych. Zmiany te nie ograniczają się do prostego zastąpienia dotychczasowych numerów paragrafów nowymi oznaczeniami. W wielu przypadkach trzeba będzie też określić ekonomiczny charakter dochodu lub wydatku, formę realizacji świadczenia i sposób ujęcia poszczególnych operacji gospodarczych w księgach rachunkowych. Przed sporządzeniem planów finansowych na 2027 r. warto przeanalizować wybrane zagadnienia problemowe związane ujęciem świadczeń społecznych w nowych paragrafach.
Najważniejsze wyzwania w OPS-ach
Wydatki na świadczenia realizowane przez OPS-y stanowią jedną z najistotniejszych pozycji w budżetach tych jednostek. Od 1 stycznia 2027 r. nie będą już ujmowane zbiorczo w dotychczasowym § 3110 „Świadczenia społeczne”. Nowa klasyfikacja budżetowa wprowadza kilka odrębnych paragrafów, których zastosowanie jest uzależnione od:
- podstawy prawnej świadczenia;
- kryteriów jego przyznania (czy jest uzależnione od poziomu dochodów świadczeniobiorcy lub jego domowników);
- formy realizacji pomocy (czy ma ona charakter pieniężny, czy rzeczowy).
W praktyce planowania wydatków na wypłatę świadczeń szczególnego znaczenia nabierają więc nowe paragrafy klasyfikacji budżetowej odzwierciedlające zarówno prawny, jak i ekonomiczny charakter poszczególnych kategorii wydatków.
Zgodnie z objaśnieniami do nowej klasyfikacji budżetowej i z tzw. kluczami przejścia opublikowanymi prze Ministerstwo Finansów dotychczasowy § 311 „Świadczenia społeczne” zostanie zastąpiony paragrafami:
- § 203 „Pozostałe świadczenia społeczne”;
- § 211 „Świadczenia z pomocy społecznej”;
- § 215 „Świadczenia w naturze”;
- § 217 „Świadczenia z funduszu alimentacyjnego”.
Nowe rozwiązanie wymaga więc odejścia od automatycznego przepisywania świadczenia do jednego paragrafu. Każdy planowany na ten cel wydatek musi być przeanalizowany indywidualnie – z uwzględnieniem jego charakteru prawnego i ekonomicznego.
Paragraf 211 – świadczenia uzależnione od kryterium dochodowego
Zgodnie z objaśnieniami § 211 obejmuje on świadczenia pieniężne wypłacane na podstawie ustawy o pomocy społecznej (dalej: ups) lub innych ustaw, jeżeli ich przyznanie jest uzależnione od spełnienia kryterium dochodowego. Mogą to być w szczególności zasiłki celowe, okresowe i stałe, świadczenia związane z dożywianiem, dodatek mieszkaniowy, a także inne świadczenia pieniężne, których przyznanie jest uzależnione od spełnienia ustawowego kryterium dochodowego.
- Ważny charakter wydatku, a nie źródło finansowania
Warto podkreślić, że źródło finansowania planowania wydatków nie wpływa na wybór właściwego paragrafu klasyfikacji budżetowej. Kluczowy jest charakter świadczenia. W konsekwencji w tym samym § 211 ujmuje się zarówno zasiłek okresowy finansowy z dotacji celowej z budżetu państwa, jak i zasiłek okresowy finansowany ze środków własnych gminy.
- Faktura wystawiona na świadczeniobiorcę
Jednym z zagadnień budzących najwięcej wątpliwości interpretacyjnych jest sytuacja, gdy świadczeniobiorca przedstawia fakturę dokumentującą zakup leków, żywności, opału lub innych niezbędnych produktów a OPS refunduje ten wydatek.
Jeżeli faktura została wystawiona na osobę korzystającą z pomocy społecznej, a ośrodek zwraca jej poniesione wydatki lub wypłaca przyznany zasiłek na pokrycie tych kosztów, to świadczenie zachowuje charakter świadczenia pieniężnego. W takim przypadku właściwy będzie § 211, o ile przyznanie świadczenia uzależnione jest od spełnienia kryterium dochodowego. O charakterze świadczenia nie decyduje bowiem cel, na jaki zostały przeznaczone środki finansowe, lecz sposób wykonania decyzji administracyjnej. Refundacja wydatku poniesionego przez świadczeniobiorcę stanowi nadal formę realizacji świadczenia pieniężnego, nawet jeżeli środki zostały przeznaczone na zakup określonych towarów lub usług.
Paragraf 203 – świadczenia pieniężne niezaliczone do § 211
Paragraf 203 obejmuje pozostałe świadczenia pieniężne, które nie zostały zaliczone do § 211. W objaśnieniach do § 203 widnieje informacja, że przypisuje się do niego m.in. świadczenie pielęgnacyjne, świadczenie wychowawcze, świadczenie „Dobry start” oraz pomoc pieniężną dla rodzin zastępczych. Wymienione świadczenia mają charakter przykładowy, co oznacza, że katalog ten nie jest zamknięty. Należy podkreślić, że paragraf ten będzie miał zastosowanie do wydatków realizowanych nie tylko przez OPS-y, lecz także przez inne jednostki sektora finansów publicznych w szczególności jednostki organizacyjne systemu oświaty.
- Świadczenia niewymienione w objaśnieniach
W praktyce sporządzanie planów finansowych § 203 będzie stosowany do świadczeń pieniężnych, które nie mieszczą się w zakresie § 2011, a więc przede wszystkim takich, których przyznanie nie jest uzależnione od spełnienia kryterium dochodowego wskazanego w objaśnieniach do paragrafu. Do tej grupy świadczeń zaliczają się – poza wymienionymi w rozporządzeniu – w szczególności: specjalny zasiłek celowy, zasiłek celowy przyznawany w związku ze zdarzeniem losowym, zasiłek przyznawany w związku z klęską żywiołową lub ekologiczną, wynagrodzenie opiekuna prawnego przyznane przez sąd oraz inne świadczenia pieniężne, które nie spełniają przesłanek zastosowania § 211.
- Zasiłki na kosztu pogrzebu, straty klęskowe i pomoc w szczególnych przypadkach
Istotne wątpliwości interpretacyjne dotyczące świadczeń przyznawanych na podstawie art. 40 i 41 ups (zasiłków specjalnych na koszty pogrzeby, pokrycie strat spowodowanych klęskami lub pomoc w szczególnych przypadkach). Są to świadczenia, które są regulowane przepisami ups, ale mogą być przyznawane niezależnie od spełnienia kryterium dochodowego. Nie powinny więc być klasyfikowane do § 211 (wynika to z literalnej wykładni objaśnień do tego paragrafu). W konsekwencji należy uznać, że właściwym paragrafem jest § 203, obejmujący pozostałe świadczenia pieniężne niezaliczone do § 211. Uzasadnieniem dla takiej interpretacji jest zarówno treść objaśnień do klasyfikacji budżetowej, jak i charakter prawny świadczeń przyznawanych na podstawie art. 40 i 41 ups.
Paragraf 215 – świadczenia w naturze
Warunkiem ujęci wydatków w § 215 jest realizacja pomocy w formie świadczenia rzeczowego. Paragraf ten obejmuje wydatki ponoszone na zakup towarów lub usług, które OPS finansuje w celu udzielenia osobom uprawnionym pomocy w naturze. Zgodnie z objaśnieniami są to w szczególności świadczenia polegające na zapewnieniu żywności, odzieży, materiałów, wyrobów ortopedycznych oraz wyposażenia w sprzęt gospodarstwa domowego.
W § 215 należy więc planować wydatki w sytuacjach, gdy świadczeniobiorca nie otrzymuje środków pieniężnych, lecz konkretny przedmiot, posiłek lub inną formę pomocy rzeczowej. W praktyce do najczęściej występujących przykładów należą: zakup węgla lub innego opału przez OPS i przekazanie go osobie uprawnionej, zakup sprzętu gospodarstwa domowego dla osoby korzystającej z pomocy społecznej opłacanie posiłków dzieci w szkole, przygotowanie i dowóz posiłków do miejsca zamieszkania świadczeniobiorcy.
- Bezpośrednia zapłata na rzecz sprzedawcy
Jednym z najczęściej pojawiających się problemów interpretacyjnych jest sytuacja, w której organ na mocy decyzji administracyjnej przyznaje zasiłek celowy, jednak OPS nie wypłaca środków pieniężnych świadczeniobiorcy, lecz przekazuje należność bezpośrednio sprzedawcy lub usługodawcy. Jeżeli kontrahent wystawił fakturę na OPS albo ośrodek samodzielnie organizuje zakup i przekazuje świadczeniobiorcy żywność, opał lub inne rzeczy niezbędne do zaspokojenia jego potrzeb, to pomoc ma charakter świadczenia w naturze. W takim przypadku wydatki powinny być zaplanowane i ujęte w § 215.
Oznacza to, że o wyborze właściwego paragrafu klasyfikacji budżetowej nie może przesądzać wyłącznie nazwa świadczenia wskazana w decyzji administracyjnej. Każdorazowo konieczne jest ustalenie rzeczywistego sposobu wykonania tej decyzji oraz formy udzielonej pomocy. Jeżeli świadczeniobiorca otrzymuje środki pieniężne albo refundację poniesionych przez siebie wydatków, to zastosowanie znajdzie odpowiednio § 211 lub § 203. Jeżeli natomiast pomoc realizowana jest przez przekazanie rzeczy, posiłku lub innego świadczenia rzeczowego organizowanego przez OPS, to właściwy będzie § 215.
Paragraf 217 – fundusz alimentacyjny po stronie wydatków i dochodów
Nowa klasyfikacja budżetowa przewiduje od 1 stycznia 2027 r. odrębny § 217, przeznaczony do klasyfikowania wydatków i dochodów związanych z realizacją świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Oznacza to, że paragraf ten ma charakter dochodowo-wydatkowy i obejmuje obie strony operacji budżetowych dotyczących tego rodzaju świadczeń.
Po stronie wydatkowej w § 217 należy planować wydatki przeznaczone na wypłatę świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a po stronie dochodowej – m.in. dochody z tytułu należności wyegzekwowanych od dłużników alimentacyjnych w wysokości odpowiadającej wypłaconym świadczeniom ze wspomnianego funduszu. Oznacza to, że w § 217 należy ujmować w szczególności:
- wpłaty wnoszone przez dłużników alimentacyjnych;
- środki przekazywane przez komorników sądowych w wyniku prowadzonego postępowania egzekucyjnego;
- należności dotyczące świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych w bieżącym roku budżetowym;
- należności odnoszące się do świadczeń wypłaconych w latach ubiegłych.
Objaśnienia do klasyfikacji budżetowej nie ograniczają stosowania § 217 wyłącznie do należności dotyczących świadczeń wypłaconych w bieżącym roku budżetowym. Decydujące znaczenie ma źródło powstania dochodu, a więc to, że wpływy stanowią zwrot świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Nieistotny jest natomiast rok, którego one dotyczą.
Znacznie więcej wątpliwości interpretacyjnych budzi klasyfikacja dochodów z tytułu zwrotu zaliczki alimentacyjnej wypłacanej na podstawie przepisów, które utraciły moc obowiązującą.
Pomoc materialna dla uczniów – § 213 czy § 214?
Odrębnym zagadnieniem związanym z właściwym zaplanowaniem wydatków budżetowych jest pomoc materialna o charakterze socjalnym dla uczniów, uregulowana w rozdziale 8a ustawy o systemie oświaty (dalej: uso). Zgodnie z art. 90c uso pomoc materialna o charakterze socjalnym jest udzielana uczniom w formie stypendium szkolnego albo zasiłku szkolnego. Oba świadczenia mają charakter materialno-socjalny. Różnią się jednak przesłankami ich przyznawania oraz celem i dopuszczalnymi formami realizacji.
Nowa klasyfikacja budżetowa przewiduje odrębne paragrafy dla obu rodzajów świadczeń:
- § 213 „Stypendia socjalne dla uczniów”;
- § 214 „Inne formy pomocy dla uczniów”.
Oznacza to, że wydatki na stypendia szkolne powinny być planowane w § 213, natomiast wydatki związane z wypłatą zasiłków szkolnych (jako odrębnej formy pomocy materialnej) – w § 214.
Świadczeń tych nie należy kwalifikować do § 211, mimo że przy ich przyznawaniu uwzględnia się sytuację materialną ucznia i jego rodziny. Skoro rozporządzenie przewiduje odrębne paragrafy do ujmowania pomocy materialnej dla uczniów, to w tym przypadku bardziej szczegółowe paragrafy mają pierwszeństwo przed ogólnym paragrafem dotyczącym świadczeń z pomocy społecznej.
- Formy stypendium szkolnego
Zgodnie z art. 90d uso stypendium szkolne może być udzielane w jednej formie lub w kilku. Mogą to być:
- całkowite lub częściowe pokrycie kosztów udziału ucznia:
- w zajęciach edukacyjnych (w tym wyrównawczych) wykraczających poza zajęcia realizowane w szkole w ramach planu nauczania;
- w zajęciach edukacyjnych realizowanych poza szkołą;
- pomoc rzeczowa o charakterze edukacyjnym, w szczególności zakup podręczników, materiałów edukacyjnych oraz innych pomocy niezbędnych do nauki;
- całkowite lub częściowe pokrycie kosztów związanych z pobieraniem nauki poza miejscem zamieszkania – w przypadku uczniów szkół ponadpodstawowych oraz słuchaczy kolegiów.
Przepisy dopuszczają łączenie kilku form stypendium szkolnego. W praktyce może być ono zrealizowane przez:
- refundację udokumentowanych wydatków poniesionych przez rodzica, opiekuna prawnego lub pełnoletniego ucznia;
- bezpośrednie opłacenie zajęć edukacyjnych;
- zakup i przekazanie podręczników, przyborów szkolnych, komputera lub innego wyposażenia o charakterze edukacyjnym.
Niezależnie od przyjętego sposobu realizacji świadczenia zachowuje ono charakter stypendium szkolnego. Oznacza to, że wszystkie wydatki związane z jego realizacją powinny być planowane i klasyfikowane w § 213.
Zgodnie z art. 90e uso zasiłek szkolny może być przyznawany uczniowi znajdującemu się przejściowo w trudnej sytuacji materialnej spowodowanej zdarzeniem losowym. Świadczenie to może zostać udzielone w formie:
- świadczenia pieniężnego przeznaczonego na pokrycie wydatków związanych z procesem edukacyjnym;
- pomocy rzeczowej o charakterze edukacyjnym.
Zasiłek szkolny może być przyznany jednorazowo albo kilkukrotnie w ciągu jednego roku szkolnego – niezależnie od prawa ucznia do otrzymania stypendium szkolnego.
W praktyce może być zrealizowany przez:
- wypłatę środków pieniężnych uczniowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu;
- refundację poniesionych kosztów związanych z edukacją;
- bezpośrednie opłacenie określonych wydatków edukacyjnych;
- zakup i przekazanie podręczników, przyborów szkolnych, odzieży sportowej lub innego wyposażenia niezbędnego do kontynuowania nauki.
Niezależnie od przyjętej formy realizacji świadczenie to pozostaje zasiłkiem szkolnym w rozumieniu przepisów uso. W konsekwencji wszystkie wydatki związane z jego realizacją powinny być ujmowane w § 214 „Inne formy pomocy dla uczniów”. O wyborze właściwego paragrafu klasyfikacji budżetowej decyduje bowiem charakter prawny świadczenia wynikający z regulacji uso, a nie techniczny sposób jego wykonania.
Zupełnie nowe przesłanki kwalifikacyjne
Przedstawione przykłady dotyczące planowania świadczeń w budżetach OPS-ów wskazują, że przy wyborze właściwego paragrafu klasyfikacji budżetowej nie można kierować się wyłącznie nazwą świadczenia ani dotychczasową praktyką jego klasyfikowania. Każdorazowo trzeba przeanalizować postawę prawną świadczenia, przesłanki jego przyznania, charakter ekonomiczny wydatku i sposób realizacji pomocy.
Ponadto w wielu przypadkach o wyborze właściwego paragrafu decydować będzie nie tylko rodzaj świadczenia, ale także forma wykonania decyzji administracyjnej – to, czy świadczenie zostanie wypłacone w formie pieniężnej, zrefundowane po przedstawieniu dokumentów po przedstawieniu dokumentów potwierdzających poniesienie wydatków, czy też zrealizowane prze bezpośredni zakup towarów lub usług na rzecz świadczeniobiorcy.
Osoby stosujące nową klasyfikację budżetową muszą więc odejść od automatycznego przypisywania nowych paragrafów do dotychczas stosowania oznaczeń oraz indywidualnie oceniać każdy rodzaj świadczenia. Prawidłowe zaplanowanie wydatków powinno uwzględniać zarówno treść objaśnień do klasyfikacji budżetowej, jak i przepisy ustaw regulujących przyznawanie poszczególnych świadczeń. Tylko kompleksowa analiza tych elementów pozwoli na prawidłowe opracowanie planów finansowych na 2027 r. oraz ograniczy ryzyko błędów w klasyfikowaniu wydatków i dochodów budżetowych.
Podstawa prawna:
- rozporządzenie Ministra Finansów i Gospodarki z dnia 20 kwietnia 2026 r. w sprawie szczegółowej klasyfikacji dochodów, wydatków, przychodów i rozchodów oraz środków pochodzących ze źródeł zagranicznych (DzU z 2026 r., poz. 582)
Autor
Anna Zawadzka
Autorka jest skarbnikiem gminy, ekspertką w zakresie budżetu, analizy finansowej i planowania wieloletniego w jst.
