Spis treści:
-
- Przedawnienie należności określonych w ups
- Przedawnienie należności określonych w uwrpz
- Przedawnienie należności określonych w uśr
- Przedawnione należności w księgach rachunkowych
Należności jednostek pomocy społecznej są pobierane na podstawie kilku ustaw. Przepisy te w różny sposób regulują zasady przedawnienia. Czasami w ogóle nie wskazują, jakie terminy przedawnienia obowiązują w przypadku określonych należności, dlatego konieczne staje się odpowiednie stosowanie postanowień ordynacji podatkowej.
Przedawnienie należności to zjawisko niepożądane i negatywnie oceniane przez instytucje kontrolne ze względu na zasady gospodarowania środkami publicznymi w sektorze finansów publicznych, w szczególności liczne obowiązki związane z dochodzeniem należności zaliczanych do dochodów budżetowych.
Istotą przedawnienia należności publicznoprawnych jest wygaśnięcie zobowiązania. Staje się więc ono de facto zobowiązaniem nieistniejącym. W takim przypadku środki finansowe należne budżetowi danej jednostki samorządu terytorialnego lub budżetowi państwa nie wpłyną i nie można ich przymusowo dochodzić w trybie egzekucyjnym.
W jednostkach pomocy społecznej dopuszczenie do przedawnienia należności nabiera szczególnego znaczenia, ponieważ działalność tych podmiotów jest obszarem bardzo wrażliwym i powszechnie wiadomo, że wysokość środków finansowych w budżetach jednostek samorządu terytorialnego na świadczenia w tym zakresie jest często niewystarczająca w stosunku do zgłaszanych potrzeb.
Analizując problematykę przedawnienia należności w jednostkach pomocy społecznej, należy się odnieść do kilku zasadniczych kwestii, które zostaną omówione w treści tego opracowania.
Po pierwsze – obszar pomocy społecznej to szerokie spektrum zadań uregulowanych nie tylko w samej ustawie o pomocy społecznej (dalej: ups), ale również z innych ustawach, w szczególności w ustawie o świadczeniach rodzinnych (dalej: uśr) czy ustawie o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (dalej: uwrpz). W przepisach tych ustaw odnoszących się do przedawnienia należności można zauważyć pewne podobieństwa (np. długość terminów przedawnienia), ale i różnice (np. zdarzenia przerywające bieg terminu przedawnienia).
Po drugie – zasady przedawnienia określone w przywołanych regulacjach należy rozpatrywać odrębnie od zagadnień związanych ze sferą:
- orzekania o zwrocie opłat, wydatków i nienależnie pobranych świadczeń (ile czasu ma organ pomocy społecznej na wydanie decyzji o obowiązku zwrotu tych kwot);
- przedawnienia należności, o których zwrocie już orzeczono (do kiedy można skutecznie domagać się zwrotu należności od zobowiązanego).
Po trzecie – należy rozstrzygnąć, czy i na skutek jakich zdarzeń bieg terminu przedawnienia należności może zostać przerwany.
Przedawnienie należności określonych w ups
Na podstawie przepisów ups osoby spełniające ustawowe kryteria mogą uzyskać świadczenia pieniężne lub świadczenia niepieniężne, w tym korzystać z określonych usług. Celem tych świadczeń jest udzielenie wsparcia osobom i rodzinom w trudnej sytuacji finansowej, rodzinnej i życiowej. Do świadczeń pieniężnych zalicza się między innymi zasiłki (stały, okresowy, celowy), a do świadczeń niepieniężnych – pomoc rzeczową, udzielenie schronienia, usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania, pobyt i usługi w domu pomocy społecznej (dalej: DPS).
Znaczna część świadczeń niepieniężnych jest odpłatna (np. świadczenie usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania, udzielenie schronienia, zagwarantowanie pobytu i usług w DPS-ie). Wysokość opłat jest uzależniona od dochodu świadczeniobiorcy. W przypadku części usług (np. świadczeń DPS-u) członkowie najbliższej rodziny, którzy spełniają określone w ustawie kryterium dochodowe, również mogą być zobowiązani do partycypowania w odpłatności.
W praktyce zdarza się, że niektóre z przyznanych świadczeń pieniężnych zostają uznane za pobrane nienależnie. Normatywna definicja świadczenia nienależnie pobranego jest zawarta w art. 6 pkt 16 ups. Zgodnie z tym przepisem jest to świadczenie pieniężne uzyskane w wyniku przedstawienia nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej (wystarczy, aby spełniła się jedna z przesłanek wymienionych w tym przepisie).
Postępowanie egzekucyjne
Niedopełnienie obowiązku wnoszenia opłat za świadczone usługi lub niedokonanie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych obliguje właściwe organy pomocy społecznej do podjęcia przewidzianych w prawie działań, które mają na celu odzyskanie poniesionych wydatków. O obowiązku zwrotu wydatków poniesionych w związku z udzieloną pomocą przesądza treść art. 104 ust. 1 ups. W myśl tej regulacji należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Z przepisu tego wynika, że postępowanie egzekucyjne prowadzi się w odniesieniu do 3 kategorii należności – są to:
- wydatki poniesione na świadczenia,
- opłaty określone w ustawie,
- nienależnie pobrane świadczenia.
Okres przedawnienia
Zgodnie z art. 104 ust. 5 ups wymienione wcześniej należności ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna. Kluczowe znaczenie dla rozpoczęcia biegu przedawnienia ma więc decyzja ustalająca należności podlegające zwrotowi. Jeżeli taka decyzja nie została wydana, to nie można mówić o przedawnieniu.
Pojęcie ostateczności decyzji zostało określone w art. 16 § 1 kodeksu postępowania administracyjnego (dalej: kpa). Zgodnie z tym przepisem ostateczne są te decyzje, od których nie służy odwołanie w administracyjnym toku instancji lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Uchylenie lub zmiana takich decyzji, stwierdzenie ich nieważności oraz wznowienie postępowania może nastąpić tylko w przypadkach przewidzianych w kpa lub ustawach szczególnych.
Przerwanie biegu przedawnienia
Bieg terminu przedawnienia orzeczonych do zwrotu należności, które zostały wymienione w art. 104 ust. 1 ups, może być przerwany zdarzeniami określonymi w ust. 6 tego samego artykułu. Przerwanie biegu terminu przedawnienia oznacza, że dotychczasowy okres przedawnienia przestaje się liczyć, a po wystąpieniu zdarzenia przerywającego, termin przedawnienia rozpoczyna swój bieg na nowo.
Termin wydania decyzji zwrotowej
Odrębnym zagadnieniem jest termin wydania decyzji o zwrocie należności. Jest to równoznaczne z ustaleniem, za jaki okres wstecz można żądać zwrotu należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, np. opłaty ponoszonej zastępczo przez gminę za pobyt mieszkańca w DPS-ie.
Zgodnie z art. 104 ust. 7 ups organ nie wydaje decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat. Z zacytowanego przepisu wynika, że ograniczenie czasu orzekania o zwrocie dotyczy jedynie nienależnie pobranych świadczeń. Nie odnosi się natomiast do opłat i wydatków z pomocy społecznej, w tym opłat zastępczo wniesionych przez gminę za pobyt mieszkańca w DPS-ie czy opłat za usługi opiekuńcze świadczone w miejscu zamieszkania. Ponoszona przez gminę opłata nie stanowi bowiem świadczenia pieniężnego z pomocy społecznej, a tylko takie świadczenie można uznać za nienależnie pobrane (wynika to z przywołanej już wcześniej definicji świadczenia nienależnie pobranego zawartej w art. 6 pkt 16 ups). Nienależnie pobrane świadczenie pieniężne stanowi więc odrębną kategorię należności podlegającej zwrotowi. W przypadku żądania zwrotu pozostałych należności, czyli opłat i wydatków ponoszonych na inne świadczenia z pomocy społecznej (np. opłat za usługi opiekuńcze, opłat wniesionych zastępczo za DPS), organ nie jest związany ograniczeniami czasowymi i może wydać decyzję zwrotową w każdym czasie.
Na marginesie warto dodać, że choć ustawodawca nie limituje czasu na wydanie decyzji o zwrocie opłat i wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, to zasadne jest szybkie działanie w tym zakresie, bez zbędnej opieszałości. Wynika to przede wszystkim z dbałości i interes finansowy gminy. Zwłoka w tym zakresie może bowiem istotnie ograniczyć możliwość odzyskania należności.
Specyfika należności za usługi opiekuńcze osób z zaburzeniami psychicznymi
Ważnym zadaniem w obszarze pomocy społecznej jest organizowanie i świadczenie specjalistycznych usług opiekuńczych dla osób z zaburzeniami psychicznymi w miejscu zamieszkania tych osób. Zgodnie z art. 18 ust. 1 pkt 3 ups jest to zadanie zlecone z zakresu administracji rządowej, powierzone do realizacji gminie. Budżet państwa zapewnia więc gminie środki finansowe na realizację i obsługę tego zadania.
Odpłatność za specjalistyczne usługi dla osób z zaburzeniami psychicznymi ustala ośrodek pomocy społecznej właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby wymagającej pomocy w tej formie. Postępowanie w tej sprawie inicjuje wniosek osoby zainteresowanej lub jej opiekuna. Kwota odpłatności zależy od dochodu na osobę w rodzinie. Wynika to wprost z treści § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 22 września 2005 r. w sprawie specjalistycznych usług opiekuńczych.
Opłaty z tytułu odpłatnych specjalistycznych usług opiekuńczych dla osób z zaburzeniami psychicznymi nie mieszczą się w katalogu należności, o których mowa w art. 104 ust. 1 ups. Nie mogą więc być zaliczone do wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, do opłat określonych przepisami ups ani do należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Sposób zwrotu tych należności nie może być też ustalony na podstawie uchwały rady gminy wydanej w trybie art. 96 ust. 4 ups. W myśl tej regulacji wspomniana uchwała może określać zasady zwrotu tylko tych wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, które należą do zadań własnych gminy, natomiast organizowanie i świadczenie specjalistycznych usług opiekuńczych dla osób z zaburzeniami psychicznymi należy do zleconych gminie zadań z zakresu administracji rządowej. Jak więc ustalać należności z tego tytułu, w jakim trybie ich dochodzić i jak ustalić termin ich przedawnienia? Odpowiedź na to pytanie jest zawarta w regulacjach ustawy o finansach publicznych (dalej: ufp), która z kolei odsyła do ustawy Ordynacja podatkowa (dalej: op).
Przedawnienie należności określonych w uwrpz
Analizując problematykę przedawnienia należności i opłat wynikających z przepisów uwrpz, należy się odnieść w szczególności do dwóch kategorii tych należności – do nienależnie pobranych świadczeń (art. 92 uwrpz) oraz do opłat za pobyt dzieci w pieczy zastępczej (art. 193 uwrpz).
Nienależnie pobrane świadczenia
Zgodnie z art. 92 ust. 2 uwrpz nienależnie pobrane świadczenia pieniężne w rozumieniu tej ustawy to świadczenia:
- wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia pieniężnego w całości lub w części;
- przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;
- wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie pieniężne albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą to świadczenie i odmówiono prawa do tego świadczenia.
Osoba, która nienależnie pobrała świadczenia pieniężne, musi je zwrócić łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Organ, który przyznał świadczenie pieniężne, ustala w drodze decyzji wysokość należności z tego tytułu i termin ich spłaty. Należności te ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat od dnia, w którym decyzja ustalająca ich wysokość stała się ostateczna.
Sposób rozstrzygnięcia (decyzja) i termin przedawnienia zwrotu nienależnie pobranych świadczeń (3 lata) są identyczne jak w ups. W regulacjach uwrpz można jednak zauważyć istotną różnicę – nienależne świadczenia pobrane na podstawie tej ustawy podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Odsetki te są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty omawianych świadczeń do dnia ich spłaty. Wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie określa obwieszczenie ministra sprawiedliwości wydawane na podstawie delegacji ustawowej wynikającej z art. 481 § 24 kodeksu cywilnego.
Bieg przedawnienia omawianych należności przerywają następujące zdarzenia:
- odroczenie terminu płatności;
- rozłożenie spłaty należności na raty;
- każda czynność zmierzająca do ściągnięcia należności, jeżeli dłużnik został o tej czynności zawiadomiony.
Określenie „każda czynność zmierzająca do ściągnięcia należności” nie jest jednoznaczne i w praktyce może prowadzić do nieporozumień między wierzycielem a dłużnikiem. Osoba zobowiązana do zwrotu świadczeń będzie inaczej oceniać czynności organu podjęte w celu odzyskania należności, ponieważ jest zainteresowana tym, by przedawnienie biegło nadal i doprowadziło do wygaśnięcia należności (osoba ta może więc uznać, że działania informacyjne wierzyciela są nieistotne). Z kolei w interesie ekonomicznym organu, który chce odzyskać nienależne świadczenie, jest przerwanie biegu terminu przedawnienia w wyniku podejmowanych czynności.
Jako przykłady czynności zmierzających do ściągnięcia należności można wskazać doręczenie zobowiązanemu upomnienia lub przekazanie tytułu wykonawczego do organu egzekucyjnego. Należy jednak podkreślić, że taka czynność skutecznie przerwie bieg przedawnienia tylko wówczas, gdy dłużnik zostanie o niej zawiadomiony. Organ powinien więc dysponować dokumentem, który potwierdza zawiadomienie dłużnika.
Przepisy uwrpz rozstrzygają też kwestię przedawnienia prawa do orzekania o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych. Z art. 92 ust. 6 uwrpz wynika, że nie wydaje się decyzji o zwrocie takich świadczeń, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło 10 lat. Ustawodawca przyjął więc w tym zakresie rozwiązanie analogiczne do rozwiązań przewidzianych w ups.
Opłata za pobyt dziecka w pieczy zastępczej
Zgodnie z art. 193 uwrpz rodzice ponoszą miesięczną opłatę za pobyt dziecka w pieczy zastępczej w wysokości:
- przyznanych świadczeń oraz dodatków, o których mowa w art. 80 ust. 1 i art. 81 uwrpz (świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka w pieczy zastępczej, dodatek na dziecko niepełnosprawne, dodatek na dziecko w procesie resocjalizacji) – w przypadku umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej spokrewnionej, rodzinie zastępczej zawodowej, rodzinie zastępczej niezawodowej lub rodzinnym domu dziecka;
- średnich miesięcznych wydatków przeznaczonych na utrzymanie dziecka w placówce opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej oraz interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym – w przypadku umieszczenia dziecka w jednym z tych podmiotów.
Rodzice odpowiadają za regulowanie tej opłaty solidarnie i ponoszą ją od dnia umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej. Opłatę tę uiszczają także rodzice pozbawieni władzy rodzicielskiej albo mający zawieszoną lub ograniczoną władzę rodzicielską. Rodzice nie ponoszą opłaty jedynie za okres, w którym dziecko umieszczone w pieczy zastępczej przebywa w ich domu.
W myśl art. 194 ust. 1 uwrpz wysokość opłaty za pobyt dziecka w pieczy zastępczej ustala – w drodze decyzji – starosta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed umieszczeniem w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka, placówce opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej albo interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym.
Jeżeli zmieniły się okoliczności mające wpływ na wydanie decyzji administracyjnej dotyczącej tej opłaty, starosta ma prawo zmienić decyzję lub uchylić ją bez zgody strony. Może to nastąpić w szczególności wtedy, gdy zmieniła się wysokość:
- przyznanych świadczeń oraz dodatków, o których mowa w art. 80 ust. 1 i art. 81, albo
- średnich miesięcznych wydatków przeznaczonych na utrzymanie dziecka w placówce opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej oraz interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym.
Od nieuiszczonej w terminie opłaty za pobyt dziecka w pieczy zastępczej nalicza się odsetki ustawowe za opóźnienie od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym decyzja ustalająca opłatę stała się ostateczna (art. 193 ust. 7a uwrpz). Jeśli zaległość z tytułu nieponoszenia tej opłaty nie wpływa przez ponad 12 miesięcy, starosta przekazuje informację o powstaniu tej zaległości do biura informacji gospodarczej.
Przepisy uwrpz nie określają terminu przedawnienia należności z tytułu opłat za pobyt dziecka w pieczy zastępczej ani terminu przedawnienia odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie tych należności. Aby rozstrzygnąć tę kwestię, należy w pierwszej kolejności określić, czy jest to należność o charakterze cywilnoprawnym, czy publicznoprawnym. Zgodnie z art. 60 pkt 7 ufp jest to niepodatkowa należność budżetowa o charakterze publicznoprawnym, która stanowi dochód pobierany przez samorządowe jednostki budżetowe na podstawie odrębnych ustaw. W samej ufp nie ma regulacji odnoszących się do przedawnienia takich należności, ale znajduje się przepis odsyłający (art. 67 ust. 1 ufp), z którego wynika, że w sprawach nieuregulowanych w ufp należy stosować odpowiednio przepisy działu III op. To oznacza, że w zakresie należności z tytułu opłat za pobyt dziecka w pieczy zastępczej stosuje się odpowiednio termin przedawnienia wynikający z art. 70 § 1 op. Będzie to więc 5-letni termin przedawnienia liczony od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin zapłaty należności.
Z przywołanego wcześniej art. 193 ust. 7a uwrpz wynika, że od opłaty za pobyt dziecka w pieczy zastępczej naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym decyzja ustalająca opłatę stała się ostateczna. A jak przedawniają się odsetki od opłaty nieuiszczonej w terminie? Niestety odpowiedzi na to pytanie nie znajdziemy ani w uwrpz, ani w ufp. Również z przepisów op nie wynikają odrębne zasady i termin przedawnienia odsetek od zaległości podatkowych, które mogłyby być odpowiednio zastosowane do odsetek od nieuiszczonych w terminie opłat za pobyt dziecka w pieczy zastępczej. Zgodnie z utrwalonym poglądem odsetki te przedawniają się w takim samym terminie jak należność główna. W uchwale podjętej w składzie siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 7 grudnia 2009 r. (II FPS 5/09) [1] stwierdzono, że 5-letni termin przedawnienia wynikający z art. 70 § 1 op odnosi się również do odsetek od należności głównej. Stanowisko to uwzględnił również Sąd Najwyższy w wyroku z 13 grudnia 2018 r. (V CSK 506/17) [2]. W konsekwencji 5-letni termin przedawnienia odsetek należy liczyć od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności należności głównej.
Odpowiednie stosowanie przepisów działu III op do opłat za pobyt dziecka w pieczy zastępczej odnosi się też do przerwania i zawieszenia biegu przedawnienia należności głównej oraz odsetek. W myśl art. 70 § 4 op zdarzeniem przerywającym bieg terminu przedawnienia jest zastosowanie środka egzekucyjnego, o którym podatnik został zawiadomiony. Po przerwaniu biegu tego terminu biegnie on na nowo od dnia następującego po dniu, w którym zastosowano środek egzekucyjny. Po przerwie na nowo rozpoczyna więc bieg 5-letni termin przedawnienia.
Przedawnienie należności określonych w uśr
Ustawa o świadczeniach rodzinnych jest podstawowym aktem prawnym, który określa formy pomocy finansowej dla rodzin w Polsce, krąg osób uprawnionych i warunki uzyskania konkretnych świadczeń. Przez system tych świadczeń ustawodawca wspiera rodziny w wychowaniu i rozwoju dzieci, dąży do poprawy ich sytuacji materialnej oraz realizuje konstytucyjne zasady ochrony rodziny i macierzyństwa. Rozwiązania ustawowe mają charakter powszechny i różnorodny, tak by pomoc państwa była adekwatna do potrzeb i dostępna dla jak najszerszego grona osób spełniających ustawowe kryteria.
Nienależnie wypłacone świadczenia
W praktyce zdarza się niestety, że przyznane i wypłacone świadczenia rodzinne okazują się świadczeniami pobranymi nienależnie. Oczywistą konsekwencją jest obowiązek ich zwrotu (co wynika wprost z art. 30 ust. 1 uśr).
W art. 30 ust. 2 uśr ustawodawca wskazał, kiedy świadczenia rodzinne uważa się za nienależnie pobrane. W myśl tego przepisu są to świadczenia rodzinne:
- wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie tych świadczeń, zawieszenie do nich prawa, zmniejszenie ich wysokości albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;
- wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu – po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c uśr;
- przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;
- wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5 uśr (gdy świadczeniobiorca przebywa za granicą i mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego) – za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne;
- przyznane na podstawie decyzji, która następnie została uznana za nieważną z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, albo przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania, co spowodowało odmowę prawa do świadczenia rodzinnego;
- wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję.
Odsetki od nienależnych świadczeń
Z art. 30 ust. 2b uśr wynika, że od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Odsetki nalicza się od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia ich spłaty. Odsetek nie nalicza się jedynie od nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, które wynikają z decyzji tymczasowej wydanej na podstawie przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
Okres przedawnienia
O obowiązku zwrotu nienależnych świadczeń rodzinnych właściwy organ orzeka przez wydanie decyzji. Należności z tego tytułu ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat od dnia, w którym decyzja ta stała się ostateczna. Ustawodawca przyjął więc w uśr takie samo rozwiązanie jak w ups i uwrpz.
Przesłanki przerwania biegu terminu przedawnienia nienależnie pobranych świadczeń, które zostały orzeczone do zwrotu, zostały określone w art. 30 ust. 4 uśr. Są to:
- odroczenie terminu płatności należności;
- rozłożenie spłaty należności na raty;
- zastosowanie środka egzekucyjnego, o którym dłużnik został powiadomiony.
Po przerwaniu biegu terminu przedawnienia biegnie on na nowo odpowiednio od dnia następującego po tych zdarzeniach.
Decyzji o ustaleniu i zwrocie świadczenia rodzinnego nie wydaje się, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat. Ustawodawca również w tej kwestii przyjął więc w uśr identyczne rozwiązanie jak w regulacjach ups i uwrpz.
Przedawnione należności w księgach rachunkowych
Należności, które uległy przedawnieniu, to należności niewymagalne, ponieważ de facto nie istnieją. Należy je więc wyksięgować z ksiąg rachunkowych. W związku z tym pojawiają się kolejne pytania. Na podstawie jakiego dokumentu źródłowego księgowi jednostki powinni odpisać taką należność? Czy konieczne jest wydanie decyzji o jej umorzeniu? Odpowiadając na te pytania, należy zauważyć, że do przedawnienia dochodzi z mocy prawa. W takiej sytuacji wydanie decyzji o umorzeniu jest zbędne, ponieważ – mówiąc najprościej – nie ma czego umarzać.
Przedawnioną należność należy odpisać (wyksięgować) z ksiąg rachunkowych i ująć jej wartość w pozostałych kosztach operacyjnych. Odpis powinien być udokumentowany dowodem wewnętrznym przyjętym w danej jednostce w ramach polityki rachunkowości. Najczęściej w praktyce jest to nota księgowa lub polecenie księgowania, zaakceptowane do ujęcia w księgach rachunkowych przez osoby odpowiedzialne za rachunkowość w jednostce organizacyjnej.
Przypisy:
- Wszystkie przywołane wyroki sądów administracyjnych można odnaleźć w wyszukiwarce dostępnej w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query [dostęp: 18.12.2025].
- Z treścią wyroku SN można się zapoznać na stronie: tinyurl.com/sn-13-12-18 [dostęp: 18.12.2025].
Autor
Cecylia Wołoch
Autorka przez ponad 40 lat pełniła kierownicze funkcje w jsfp na stanowiskach związanych z nadzorem nad realizacją i egzekucją dochodów budżetowych. Aktualnie świadczy usługi szkoleniowe, m.in. z zakresu rachunkowości i egzekucji należności.
